Nieuw!! NIEUW BOEK OVER GROESBEEK HISTORIE

Geschiedenis van Groesbeeks oudste kerk en 400 jaar protestantse gemeente

Samengesteld door G.G. Driessen

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Inhoud
 
1
Woord vooraf

 

2

 

Inleiding

Over de bemoeienissen van vier generaties Driessen met het onderhoud van kerk en toren en over de connectie familie Montenberg – ­familie Driessen, geοllustreerd met een foto van een handtekening uit 1818, een foto van Gijs Montenberg met schilderij uit 1859 van de kerkvoogd D.G. Montenberg en een foto van Gijs Montenberg bij de presentatie van Oud-Groesbeek in woord en beeld in 1980.

 

3

 

Schets kerk en kasteel Thomas Witteroos in 1570, tekening kerk uit 1777 van H. Hoogers

Over de verschillende bouwfases van het kerkgebouw (plattegrond met twee kapellen).
 

4

 

Oudste berichten aangaande de Groesbeekse dorpskerk Over het eerste patronaat, dat mogelijk berustte bij de in 1040 geboekstaafde waldvorster Sindicho, de plaatselijke ‘dienstman’ van koning Hendrik III. Over de geboorteplaats van keizer Otto III en de twijfel over het bestaan van een circa 950 gebouwde houten kapel. Lijst van pastoors van circa 1450 tot 1612. Namenlijst van dorpelingen uit de periode 1300–1400. ‘Kerkgangers en wolven’, een relaas uit 1461. Over ‘Dirck die gruyter van Groesbeek’ (in 1479 lid van ‘Illustere Lieve Vrouwe Broederschap’ te Den Bosch) en over een zogenaamd ‘Lucca-kruis’ uit circa 1200 dat in 1612 vanwege de Reformatie vanuit de Groesbeekse kerk is overgebracht naar Emmerik.

 
5
 

Uitleg over de Reformatie (in Gelre aangevangen in 1570) en over de opbouw van de gereformeerde kerk Een dienaangaande missive uit 1610 van Het Hof van Gelre dat verbolgen is over het opdragen van missen te Groesbeek. De heer Johan van Groesbeek wordt gemaand daar wat tegen te doen, die bij monde van de rechter van Groesbeek het hof laat weten: ‘Reformatie kan in Groesbeek niet ingevoerd worden’.

 
6
 

Lijst van en wetenswaardigheden over de sinds 1612 te Groesbeek beroepen predikanten De lijst telt zesenveertig predikanten, waarvan de eerste (de voormalig pastoor Petrus Calcarius) in 1612 niet zonder meer door de Classis Nijmegen bevestigd werd. Opgenomen zijn verder wetenswaardigheden over dominee Sartorius, vermeld in de verslagen van de tussen 1653 en 1662 gehouden vergaderingen van de Classis Nijmegen. Extra aandacht wordt besteed aan de benoeming (in 1732) van de predikant Hopp, die tevens bedienaar was van de kerk te Schenkenschans. Over zijn aanstelling is uitvoerig gecorrespondeerd, zoals over gestelde voorwaarden en te betalen traktement, welke briefwisseling interessante gegevens bevat. Foto en wetenswaardigheden over de avondmaalskan uit 1803 en op predikanten betrekking hebbende weekbladknipsels uit de periode 1915–1933.

 
7
 

Over de Doop-, Trouw- en Doodboeken van de Nederduitsch-Gereformeerde Gemeente Groesbeek uit de periode 1653–1823 En de daarin te lezen aantekening over een ‘ongelijk’ huwelijk‘ in 1788, zonder twijfel het eerste ter plaatse gesloten ‘gemengd huwelijk’

 
8
 

Over de in de middeleeuwen opgestelde regels voor het stichten van een kerk en de daarvoor benodigde fondsen zoals: ‘de kerkfabriek (fabrica ecclesiζ), de pastorie, de kosterie, en het grondbezit’. Lijst van het in 1768 te Groesbeek bestaande ‘kerkenland’ en de daaruit vloeiende inkomsten uit ‘tienden’ (geld-, land- en roggepachten). Inzicht in de ontvangsten van de kerk tussen 1784–1790 en de periode 1791–1802. Ontvangsten uit het luiden der klokken bij een begrafenis. Waarde rogrenten en pacht landerijen in 1798 geschat op 6889,– gulden. Verklaring begrip ‘tijns en rogrente’ en de afkoop daarvan zoals in 1899 gedaan door de boer van de hofstede De Buuk en de kerkvoogd J.D. Montenberg, waarvan de akte van afkoop bewaard en opgenomen is. Ter afsluiting een overzicht van de ontvangen landpacht, geldrente en graanrente over de periode 1865–1937.

 
9
 

Over de in 1761 bevestigde dominee Haverkamp, die in 1771 bekritiseerd wordt door ‘de kleine kwijnende, zugtende en swervende Gereformeerde Gemeente van Groesbeek’, welke gemeente in 1768 bestond uit ιιn gezin. Over het in 1772 opgemaakte ‘ledematenregister’ van de N.H. kerk te Heumen, waarop de namen van veertien te Groesbeek woonachtige protestanten en over dominee Petrus de Cassamayor (1781–1802).

 
10
 

Over het tijdens de Bataafse Republiek, in 1798, ontstane geschil over aanspraken van de katholieken op de kerk en het toen opgestelde ‘Plan tot Schikking’, een voorstel tot teruggaaf of vergoeding van het kerkgebouw aan de katholieken. Het originele verweerschrift van de ‘Gereformeerde Gemeente te Groesbeek’ is bewaard gebleven. Onder de aanhef: ‘Vrijheid, Gelijkheid’ wordt in uitermate moeilijke bewoordingen en in lange zinnen te kennen gegeven dat het Rooms Kerkgenootschap geen recht van aanspraak kan doen gelden. Het verweerschrift dateert  van 2 november 1798, wanneer kerk en toren nog een geheel zijn. Niet voor lang want enige weken later zou het dak van het schip tijdens een storm instorten.

 
11
 

Opgave van traktementen predikanten, kerkmeesters en custos in 1808, waarna in 1813 (de Franse tijd) als Groesbeek valt onder het departement ‘Des Bouches Du Rhin’ de burgemeester verzocht wordt om een lijst van ‘alle roomsche en protestantse leeraars’, waarna de Gouverneur van de Provincie Gelderland in 1814 vraagt om een opgave van nog te betalen ‘Uitgangen’ aan Kerk- en Schooldienaren’ (te Groesbeek de predikant, de voorzanger en de schoolmeester). Drukwerk d.d. 13 juni 1820 met het koninklijk verzoek (Wij Willem, bij de gratie Gods enz.) tot zingen van het TE DEUM in de Roomsch-Katholijke Kerken wegens de geboorte van Willem II, medeafzender van het verzoek is ‘De Secretaris Departement voor de Zaken der Hervormde Kerk’. Kennisgeving aan de schout van Groesbeek van het beroep (aanstelling) van de predikant G. Stockfeld per 9 oktober 1824 en gegevens uit 1869 over het traktement van dominee Van der Hoeve.

 
12
 

Roomse koster Nas in 1839 vervangen door de protestant D. Kinkelaar. Over de in 1822 door het diaconiebestuur afgestane collectegelden ten bate van de armenkas van de burgerlijke gemeente, over de in 1863 gehouden landelijke loterij ter ondersteuning van de Protestantse Armen te Groesbeek en over het in 1915 gepubliceerde bericht dat wijlen D. H. Montenberg ƒ1000,– vermaakt heeft aan R.K. Armbestuur. Over het kerkenland aan de Herwendaalse Straat, het kostershuis aan de Kerkstraat en over de van het kerkenland afkomstige kostersfamilies Van Kleef en Van Oort en een weergave van de in 1884 opgestelde instructies voor het kostersambt, tot slot wetenswaardigheden over de van elders komende kosters Geijp en Lieftink en hun opvolgers.

 
13
 
Bij kerk hoort school’, de geschiedenis van de vroeger aan de Kerkstraat gelegen dorpsschool, van circa 1500 tot 1914. Oorspronkelijk katholiek onderwijs, vanaf 1612 protestants, later weer katholiek en van 1831 tot 1914 openbaar onderwijs.
 
14
 

Inleiding tot de tussen 1836 en 1843 gevoerde correspondentie tot het verkrijgen van ‘onderstand’ voor herstel van het in november 1798 door een storm getroffen kerkgebouw. Over het teloor gaan van de St. Antoniuskapel aan de Grafwegen en het dreigende verval van de Hervormde kerk zoals beschreven in 1836 door de kerkvoogd Montenberg.

 
15
 

Restauratie van het kerkgebouw en het maken van een kamer in 1832. Afschriften van de in 1836, 1840, 1841 en 1843 door kerkenraad, kerkvoogd en predikant gevoerde correspondentie over aanvragen tot ‘onderstand’ voor herstel van het vervallen kerkgebouw, dat na de toekenning van een bescheiden subsidie in 1844 weer in gebruik wordt genomen, mede dankzij door de Katholieke dorpelingen verrichte ‘hand en spandiensten’, welke sinds de middeleeuwen bestaande belasting in natura in 1878 is afgeschaft.

 
16
 

Authentiek verslag van de eerste dienst in het vernieuwd kerkgebouw op 8 september 1844, overgenomen uit het protestantse periodiek De Evangelische Kerkbode. Twee jaar wordt in dat tijdschrift in kritische bewoordingen verslag wordt gedaan van de opzet en het verloop van de in 1846 gehouden meerdaagse Volksmissie in de R.K. dorpskerk, die georganiseerd zou zijn om de voorgenomen overgang van een katholiek gezin tot de Hervormde kerk te verhinderen. Verder een toelichting op het in 1846 in De Evangelische Kerkbode genoemde aantal protestanten. Ooggetuigenverslag van de ingebruikneming eerste kerkorgel op 22 okt. 1848 en het opmerkelijke verhaal over de kort daarvoor ontstane kwestie omtrent de overgang van de organist van de Katholieke kerk naar de Hervormde kerk. Verslag van de in 1861 door de Hervormde gemeente aangespannen rechtszaak tegen de gemeente Groesbeek wegens het verwijderen van een hek en omrastering van het kerkhof en het zich toe-eigenen van gras en de daar wassende vruchten.

 
17
 

Over de kerktoren, Groesbeeks oudste bouwwerk, die in 1798 (ten tijde van de Bataafse Republiek) tot gemeentetoren wordt verklaard, met als gevolg dat het portaal van de toren in 1845 kan worden ingericht tot cachot. Opsomming van de in gemeenteraad gedane voorstellen tot sloop van de toren (wegens de hoge onderhoudskosten) in 1855, 1873, 1906 en 1909, verlucht met ansichtkaarten van de toren uit de periode 1892–1936.

 
18
 

Over de in 1869 gekochte predikantswoning, noodzakelijk wegens verzelfstandiging van de gemeente, en over de adellijke protestantse grootgrondbezitters die gezorgd hebben voor het voortbestaan van de Hervormde gemeente. Over de adellijke familie De Pesters, de weldoeners van de Hervormde Gemeente te Groesbeek, in 1912 medeoprichter en financier van de ‘School met de Bijbel’ aan de Molenweg. Over de in 1876 beroepen predikantenfamilie D.G.M. Muller Massis – Jacoba barones van Eck, over de bouw in 1882 van de monumentale pastorie aan de Molenweg, verslag opbrengst verpachting van de kerkbanken en stoelen in 1908, over Hervormde grootgrondbezitters die in 1910 aandringen op de benoeming van een protestantse burgemeester, over bakkerij annex dranklokaal Wiggelo (een protestantse enclave aan de Dorpsstraat).

 
19
 

Chronologisch overzicht van het vanaf 1881 geleidelijk aan van de hand gedaan kerkenland en van de tussentijdse verpachting van de eeuwenoude percelen De Paap en De Mies en het nabij de Zuidmolen gelegen bouwland. Ter afsluiting de stand van zaken in 2012.

 
20
 

Afbeelding van de voorpagina van ONS (kerk) KRANTJE uit 1924, de beschrijving van drie foto’s van de Rijks Dienst Monumentenzorg van de kerk en toren en kerkhof uit 1924 en een foto uit het begin van de vorige eeuw van de preekstoel en het kerkmeubilair. Dominee J.A. Visscher in het nieuws, berichten uit de periode 1928–1943. Rekening van de metselaar G. Driessen voor onderhoudswerk aan de kerk in 1938 en drie foto’s van de intrede in dat jaar van ds. A. Blanson Henkemans.

 
21
 

Offerte van architect Van der Kloot voor onderzoekwerkzaamheden gemeentetoren in juli 1944. Over de in 1944–’45 aangerichte oorlogsschade, waarom het kerkgebouw in 1948 verlaten en verruild moest worden voor een houten noodkerk aan de Molenweg. Aandacht voor de protestantse gemeente Bussum, die na de oorlog zorgt voor hulpgoederen en financieel bijdraagt in de kosten van de restauratie van de kerk. Kerkvoogdij contra Gemeente Groesbeek: ‘kerkhof een ‘algemene begraafplaats?’.

 
22
 

Aanzien kerkgebouw vσσr restauratie 1952 (foto’s Rijks Dienst Monumenten Zorg) en twee foto’s van het bezoek aan de kerk van de Com. Kon. Gelderland en B&W Groesbeek in 1952 en een artikel uit De Gelderlander van 23-7-1953, waarin de restauratie van de kerk wordt aangekondigd. Terugblik op de financiλle catastrofe die de protestantse gemeente begin 1953 getroffen heeft, waaronder de ‘verdamping’ van het restauratiefonds. Dankzij een door de Stichting Groesbeek beschikbaar gestelde lening, kerk toch in oktober 1953 aanbesteed.

 
23
 

Fotoreportage aanzien kerkinterieur tijdens de eerste fase van de restauratie in 1953. Foto’s van Th. Luijben en de Rijks Dienst Monumenten Zorg, van de piscine, de vroegere plek van de preekstoel en van op de muur aangebrachte kenmerken van ambachtslieden 1818–1843. Verslag van het in 1954 door de archeoloog J. Ypey uitgevoerde bodemonderzoek met tekeningen van de vondsten en de beschrijving daarvan. Fotoserie (12 stuks) van het verloop van de restauratie van het exterieur en interieur van de kerk, waaronder foto van een kapiteel, in 1954 gemaakt van een mergelsteen uit het kasteel Groesbeek.

 
24
 

Over de in 1954 in de kerk teruggeplaatste oude grafzerken, gedenkstenen en graftegels, aangevuld met wetenwaardigheden over de daar begraven families en personen en verlucht met foto’s van bepaalde grafzerken en stenen. Over Derk Gijsbert Montenberg, nazaat van de eerste hier in 1753 gevestigde protestant en de laatste hier begraven (in 1934) telg van de familie. Beschrijving fragment grafkruis uit 1645, in 1954 bevestigd in het portaal van de toren. Over de buiten de kerk, op het bijzonder gedeelte van het kerkhof, gelegen zerken van adellijke personen/families.

 
25
 

Krantenartikel De Gelderlander aankondiging ingebruikname van de gerestaureerde kerk en de uitnodiging voor de ‘Overdrachtsdienst’ en de ‘Inwijdingsdienst’ op 27 november 1954. Pagina uit het receptieboek van de toen geplaatste handtekeningen, de lijst van sprekers, een uit het Nijmeegs Dagblad overgenomen verslag van de gebeurtenis en een daarvan gemaakte fotoreportage, waarvan de opnamen van ‘tal in toga geklede predikanten’ vrij uniek zijn.

 
26
 

Over de restauratie van de gemeentetoren en plaatsen van een nieuwe windhaan in 1955. De geschiedenis van de oude kerkklokken (1759) en de nieuwe luidklokken (1955), waarvan de aankomst in april 1955 is gefotografeerd door Th. Luijben en het ophangen der klokken door mevrouw A. Smit-Visscher, uitleg klokinscripties en over de klokkenroof door de Duitsers in 1943, over de aankoop van de nieuwe klokken en de gemeentelijke klokkenist en over het eerste luiden op 5 mei 1955 en paar voorbeelden van de door gemeente Groesbeek, de architect en de klokkengieterij gevoerde correspondentie. Verder over het ‘uitluiden der overledenen’, een eeuwenoude aan regels gebonden traditie.

 
27
 

Over het in 1954 nieuw gebouwde kosterhuis aan de Houtlaan en de kosterfamilies Van Atteveld en Akkerman. Over de verstandhouding tussen de plaatselijke protestanten en katholieken, de in de begin jaren zestig ontstane oecumenische beweging, de in 1963 hier opgerichte oecumenische gespreksgroepen en over het in die tijd in de kerk bevestigde metalen kruis, ontworpen door de beeldend kunstenaar Hans Smit.

 
28
 

Tweede kerkorgel, geplaatst in 1919, in 1974 van de ondergang gered door een gift van mejuffrouw P. van Hattum, over het 15-jarig jubileum Protestants Gemengd Koor in 1983, verslag van het in 2010 gevierde jubileum van de organist Arie Hogendoorn, sinds 1960 de vaste organist van de kerk, die in 2012 ruim een halve eeuw het klavier beroerd zal hebben.                                                                                                                                                                                Artikel Groesbeeks Weekblad over het op 25 en 27 november 1979 te vieren 25-jarig jubileum restauratie van de kerk, waarbij de onthulling plaatsvond van twee schildjes Monumentenzorg op de toren en de kerk. Die op de kerk door ds. Van Goeverden en mevr. B. van Kekem-van Kekem, waarvan een foto is opgenomen. Opsomming van het door de gemeente Groesbeek verrichte onderhoudswerk aan de toren van 1964 tot 1999, toen er ook een einde kwam aan het handmatig luiden der klokken. Precieze hoogte van de toren pas in de herfst van 2011 geboekstaafd.

 
29
 

Tekeningen van de oude (1954) en nieuwe (2009) indeling van de kerk. Artikel uit De Gelderlander d.d. 11–2–2009 over de vernieuwing van het interieur van de kerk en de berichtgeving dat de vervanging van het kerkmeubilair tegen de zin van de Rijksdienst Archeologie heeft plaatsgevonden. Met foto van de domina Ruijs en scriba Beltman.

Over het in 1981 geopend Protestants Centrum aan de Kerkstraat en uitleg over de bestaande plannen om de ontmoetingsruimte te verplaatsen naar het kerkgebouw, waarvoor een aanbouw verwezenlijkt zal moeten worden.

Epiloog

Afsluitend toevoegsel over de stand van zaken in de gemeente anno 2012

 
Met dank aan
 
Literatuurlijst
 

Publicaties uitgegeven door de Vereniging Heemkundekring Groesbeek en de Uitgeverij Heemkunde Groesbeek

 
Colofon

(Het boek, omvang 324 pg. ruim 200 foto’s en afbeeldingen, is vanaf 19 juli in de boekhandel te koop voor € 34,90)

Dit boek is wederom een uitgave van dhr. G.G. Driessen 

 

 

Geschiedenis van Groesbeeks oudste kerk en van 400 jaar Protestantse Gemeente

EEN MONUMENT VAN STENEN EN MENSEN

 

                    

………………… 

  

   

Het kerkgebouw aan de Kerkstraat is Groesbeeks oudste gebouw en het mag dan ook bogen op een rijke geschiedenis. Archeologisch onderzoek bracht aan het licht dat het eerste kerkje omstreeks 1050 gebouwd is en uit historisch onderzoek is bekend dat in 1040 de naam Groesbeek voor het eerst wordt geboekstaafd. De van oorsprong katholieke kerk kwam in 1612 in handen van de gereformeerden, in welk jaar de eerste plaatselijk beroepen predikant hier zijn intrede deed. Anno 2012 betekent dit vierhonderd jaar protestantse kerkgemeente, welk jubileum met deze uitgave gemarkeerd wordt. Behalve een lijst van de hier beroepen predikanten, is opgenomen een overzicht van het vroeger hier gelegen kerkenland. Bouwland dat tijdens de reformatie veranderde van eigenaar, grondstukken met eeuwenoude veldnamen zoals ‘De Weem’ en ‘De Paap’. Over de verpachting en later de verkoop daarvan is uitvoerig onderzoek gedaan. Omdat in het grijze verleden de tegenover de kerk gelegen kosterij ook als schoolhuis diende en de koster tevens als schoolmeester fungeerde, begint daar de geschiedenis van het plaatselijk lager onderwijs. Eerst gegeven op katholieke en later op openbare grondslag. In 1912 wordt door de protestanten aan de Molenweg een ‘School met de Bijbel’ geopend, nu honderd jaar geleden. Aan de kerktoren is een wetenswaardig hoofdstuk gewijd. In 1798 (ten tijde van de Bataafse Republiek) wordt die namelijk tot gemeentetoren verklaard. Juist in dat jaar wordt de door een militaire bezetting gehavende kerk getroffen door een storm. Het dak van het schip stort in, kerk en toren komen los van elkaar. Pas in 1954 wordt de oude situatie hersteld. Het verloop van de restauratie is uitgebreid vastgelegd, in woord en beeld.

Het voortbestaan van de kleine protestantse gemeente is vooral te danken aan de vroegere plaatselijke protestantse grootgrondbezitters en notabelen. Na hun uitsterven of vertrek, omstreeks 1925, ontstond er voor kerk – en schoolbezoek een dramatische situatie. Door ingrijpen van ds. M. van Rhijn en in 1927 door ds. J.A. Visscher, grondleggers van ‘Stichting Groesbeek’, keert het tij. Met name de oprichting van de Ned. Centrale voor Praktische Werkverruiming en Hulpverlening (sinds 1971 bekend als Stichting Volwassenenzorg Groesbeekse Tehuizen) zorgt er voor dat de protestantse gemeente blijft bestaan.

Tot zover deze summiere opsomming van de inhoud van het 324 pagina’s tellende boek, dat met ruim 200 foto’s en afbeeldingen geοllustreerd is. De titel Geschiedenis van Groesbeeks oudste kerk en van 400 jaar Protestantse Gemeente, 1612 -2012 zal onmisbaar zijn voor de personen die zich in 2040 belast zien met de viering van het 1000 –jarig bestaan van het dorp. Tegelijkertijd kan dan in het oude kerkgebouw herdacht worden dat daar duizend jaar geleden een christelijke kerkgemeenschap gevormd werd. Een dubbel millenniumfeest! Hopelijk bestaat de gemeente dan nog, zowel de burgerlijke als de kerkelijke.

 

 

 …………………